તાજેતરના RBI પગલાંએ રૂપિયાને તેના ઘટાડામાંથી બચાવવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી, જેના કારણે તેમાં તીવ્ર સુધારો થયો હતો. વિદેશી વિનિમય બજારમાં સટ્ટાબાજીને નિયંત્રિત કરવા અને ફોરેક્સ પોઝિશન મર્યાદિત કરવા જેવા પગલાંએ રૂપિયાને મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરી.
અમેરિકા-ઇઝરાયલ-ઈરાન યુદ્ધ શરૂ થયાને એક મહિનાથી વધુ સમય થઈ ગયો છે. ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં થયેલા વધારાથી વૈશ્વિક અર્થતંત્ર હચમચી ગયું છે, જેની અમેરિકન અર્થતંત્ર પર ગંભીર અસર પડી છે. ભારત પણ આ વૈશ્વિક ઉથલપાથલથી અસ્પૃશ્ય રહ્યું છે. યુદ્ધ શરૂ થયા પછી ડોલર સામે રૂપિયો ઝડપથી ઘટી રહ્યો છે, અને શેરબજારમાં પણ આવી જ સ્થિરતા જોવા મળી છે. દરમિયાન, ભારતીય રિઝર્વ બેંકનો એક નિર્ણય જીવન બચાવનાર સાબિત થયો.
૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ ના રોજ, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ એક પરિપત્ર બહાર પાડ્યો. થોડા કલાકોમાં જ, રૂપિયામાં વર્ષોમાં સૌથી તીવ્ર એક દિવસીય રિકવરી જોવા મળી. નિફ્ટી અને સેન્સેક્સમાં પણ તેજી જોવા મળી. જ્યારે બધા એશિયન બજારો લાલ રંગમાં ટ્રેડ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ભારતીય સૂચકાંકો ગુરુવારે તેમના બધા નુકસાનને ભૂંસી નાખ્યા અને લીલા રંગમાં બંધ થયા.
ચાલો જાણીએ કે RBI એ એવો કયો નિર્ણય લીધો જે ડોલર સામે ઘટી રહેલા રૂપિયા માટે જીવનરક્ષક સાબિત થયો. આપણે રૂપિયાના ભવિષ્યનું પણ અન્વેષણ કરીશું. શું વિશ્વમાં ડોલરનું વર્ચસ્વ ક્યારેય સમાપ્ત થશે?
૧૨ વર્ષમાં સૌથી મોટો વિકાસ
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ તાજેતરમાં એક નવો નિયમ જારી કર્યો છે જેમાં બેંકોને રૂપિયા સાથે સંકળાયેલા નોન-ડિલિવરેબલ ડેરિવેટિવ (NDD) કોન્ટ્રાક્ટમાં પ્રવેશવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. મોટા ખેલાડીઓ દ્વારા આ કોન્ટ્રાક્ટનો વારંવાર દુરુપયોગ કરવામાં આવતો હતો. આ નિર્ણય બાદ, નબળો રૂપિયો મજબૂત થયો. ડોલર સામે 95 થી નીચે ગબડતો રૂપિયો 2 એપ્રિલે 93.10 પર મજબૂત થયો, જે એક જ દિવસમાં આશરે 1.73 રૂપિયાનો વધારો દર્શાવે છે. છેલ્લા 12 વર્ષમાં આ સૌથી મોટો વધારો હતો. આટલો મજબૂત ઉછાળો સપ્ટેમ્બર 2013 માં જોવા મળ્યો હતો. રસપ્રદ વાત એ છે કે, રૂપિયો એવા સમયે મજબૂત થયો જ્યારે વિશ્વભરની ઘણી મોટી કરન્સી દબાણ હેઠળ હતી.
NDD માર્કેટ શું છે?
નોન-ડિલિવરેબલ ડેરિવેટિવ્ઝ (NDDs) એવા કરારો છે જેમાં નાણાંના વાસ્તવિક વિનિમયનો સમાવેશ થતો નથી. તેઓ સામાન્ય રીતે ભારતની બહાર, જેમ કે સિંગાપોર, હોંગકોંગ, લંડન અથવા દુબઈમાં વેપાર થાય છે. આ કરારોમાં, બે પક્ષો રૂપિયાના ભાવિ મૂલ્યનું પૂર્વનિર્ધારણ કરે છે, પરંતુ વાસ્તવિક રૂપિયા ચૂકવવાને બદલે, તફાવત રોકડમાં સેટલ થાય છે. ભારતમાં ચોક્કસ મૂડી નિયંત્રણો છે, તેથી વિદેશી રોકાણકારો સીધા રૂપિયામાં વેપાર કરી શકતા નથી. આનાથી NDD બજારની રચના થઈ. જો કે, તેમના પર લાંબા સમયથી વાસ્તવિક બજાર ભાવોને પ્રભાવિત કરવાનો અને ભાવમાં વિકૃતિ લાવવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે, કારણ કે વિદેશી આર્થિક વાતાવરણ ભારતની વાસ્તવિક આર્થિક પરિસ્થિતિથી અલગ હોઈ શકે છે.
રૂપિયાનું આગળ શું થશે?
આગળ જોતાં, નિષ્ણાતો કહે છે કે RBI ના આ પગલાં હાલ માટે રૂપિયાને ટેકો આપી શકે છે. જોકે, જો વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ ઊંચા રહે અથવા વિદેશી રોકાણકારો વેચાણ ચાલુ રાખે, તો રૂપિયો ફરીથી દબાણમાં આવી શકે છે. કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે રૂપિયો ₹90 થી ₹92 ની રેન્જમાં મજબૂત થઈ શકે છે, પરંતુ જો પરિસ્થિતિ વધુ વણસે તો તે ₹100 સુધી નબળો પડી શકે છે.
હાલમાં, RBI પાસે નોંધપાત્ર વિદેશી હૂંડિયામણ અનામત છે, જેના કારણે જો જરૂરી હોય તો તે પરિસ્થિતિને નિયંત્રિત કરવા માટે બજારમાં હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે. દરમિયાન, સરકાર નિકાસ વધારવા અને આયાત ઘટાડવા માટે પણ પગલાં લઈ રહી છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ ઓછો થાય અને ક્રૂડ ઓઇલ સસ્તું થાય, તો રૂપિયો વધુ મજબૂત થઈ શકે છે.
જો રૂપિયો મજબૂત થાય તો શું થશે?
સામાન્ય ગ્રાહકો માટે આ એક સકારાત્મક સંકેત છે. જો રૂપિયો મજબૂત રહેશે, તો પેટ્રોલ અને ડીઝલ, મોબાઇલ ફોન અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સહિત ઘણી આયાતી ચીજવસ્તુઓના ભાવ નિયંત્રણમાં રહેશે. આનાથી ફુગાવા પર પણ અસર પડી શકે છે અને જનતાને થોડી રાહત મળી શકે છે. જોકે, આનો બીજો એક પાસું પણ છે. મજબૂત રૂપિયો નિકાસકારો માટે પડકાર ઉભો કરી શકે છે, કારણ કે તે વિદેશમાં તેમના ઉત્પાદનોને વધુ મોંઘા બનાવે છે, જે તેમની સ્પર્ધાત્મકતાને અસર કરી શકે છે.
ડોલર પડકારોનો સામનો કરશે
લાંબા સમયથી, વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઇલનો વેપાર યુએસ ડોલરમાં થાય છે, અને આ ઈરાનની આર્થિક શક્તિનો મુખ્ય આધારસ્તંભ રહ્યો છે. જોકે, ઈરાને સંકેત આપ્યો છે કે તેના પ્રદેશમાંથી પસાર થતા ઓઇલ ટેન્કરો માટે ટોલ ચૂકવણી ડોલરમાં નહીં, પરંતુ ચીની ચલણ, યુઆનમાં કરવામાં આવશે. આ નિર્ણયથી બજારમાં એક નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે, અને તેની અસર ચીની શેરબજારમાં સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહી છે, જેમાં ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. વધુમાં, આ નિર્ણયથી ડોલરના ભવિષ્ય પર પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. ઘણા દેશોએ અગાઉ ડોલરના વર્ચસ્વનો વિરોધ કર્યો છે અને વૈશ્વિક વેપાર માટે વૈકલ્પિક ચલણની માંગ કરી છે.
