રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (છઇઈં) દેશમાં પ્લાસ્ટિક (પોલિમર) નોટો દાખલ કરવાનું વિચારી રહી છે. પટના અને મુંબઈમાં તાજેતરમાં યોજાયેલી બોર્ડ મીટિગમાં આ મુદ્દા પર ગંભીર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રોકડની માંગમાં વધારો, કાગળની નોટો છાપવાનો ખર્ચ અને તેમના ઝડપથી બગડવાની સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણય લેવામાં આવી રહ્યો છે. સામાન્ય લોકો માટે પ્લાસ્ટિક નોટો માટે એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ ટૂંક સમયમાં શરૂ થવાની અપેક્ષા છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચલણી નોટોની વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (છઇઈં) પોલિમર નોટો રજૂ કરવા પર પુનર્વિચાર કરી રહી છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, પટના અને મુંબઈમાં યોજાયેલી સેન્ટ્રલ બેંકની છેલ્લી બે બોર્ડ મીટિગમાં આ મુદ્દા પર ચર્ચા થઈ હતી. સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે આ નિર્ણય એટલા માટે લેવામાં આવ્યો છે કારણ કે પ્લાસ્ટિક નોટોનું ઉત્પાદન ઓછું ખર્ચાળ હશે અને તેનું આયુષ્ય લાંબુ હશે. જાહેર ઉપયોગ માટે પ્લાસ્ટિક નોટોનું પરીક્ષણ શરૂ કરવા અંગે ટૂંક સમયમાં જાહેરાત થવાની અપેક્ષા છે.
આ ઘટનાક્રમથી પરિચિત એક સૂત્રએ જણાવ્યું હતું કે, ઉત્પાદન ખર્ચમાં સ્પષ્ટ ફાયદો છે. અઝખ પોલિમર આધારિત નોટો પણ વિતરિત કરી શકશે. હવે અમારી પાસે આ માટે જરૂરી સંસાધનો છે. છઇઈં એ જણાવ્યું હતું કે 2024-25 દરમિયાન નોટો છાપવા પર રૂ.6,372.8 કરોડ ખર્ચવામાં આવ્યા હતા, જે 2023-24માં રૂ.5,101.4 કરોડ હતા. આ મુખ્યત્વે નોટો છાપવાની માંગમાં વધારો થવાને કારણે હતું.
નોટોની આયુષ્ય વધારવા માટે પોલિમર સામગ્રીનો ઉપયોગ મહત્વપૂર્ણ છે. જૂની નોટોનો નિકાલ વધુ રહે છે. ડેટા દર્શાવે છે કે 2024-25 માં 238,563 લાખ જૂની નોટોનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો, જે પાછલા નાણાકીય વર્ષમાં 212,493 લાખ નોટોથી વધુ છે. આ જૂની નોટોમાંથી મોટાભાગની 500 રૂપિયાની હતી, ત્યારબાદ 100 રૂપિયાની નોટો હતી.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, 10 અને 20 રૂપિયાની નોટો જેવી ઓછી કિમતની નોટોની માંગ નોંધપાત્ર રહી છે. જોકે, કુલ ચલણમાં તેમનો હિસ્સો ઓછો રહ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ, છેલ્લા બે વર્ષમાં 10 રૂપિયાની નોટ કુલ ચલણમાં 0.7 ટકા હતી, જ્યારે 20 રૂપિયાની નોટ 0.8 ટકા હતી.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતીય રિઝર્વ બેંકે પણ સિક્કાઓના પરિભ્રમણને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ ઇચ્છિત પરિણામો પ્રાપ્ત થયા ન હતા. 2023-24માં સિક્કાઓનો કુલ પુરવઠો 12,056 લાખ હતો તે 2024-25માં વધીને 15,000 લાખ થશે, જેમાંથી 8,000 લાખ 5 રૂપિયાના સિક્કા અને પછી 4,000 લાખ 20 રૂપિયાના સિક્કા હતા. 2012માં, તત્કાલીન સરકારે પાંચ શહેરોમાં પાયલોટ ધોરણે પોલિમરથી બનેલી એક અબજ 10 રૂપિયાની નોટો જારી કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
2012માં, તત્કાલીન સરકારે જણાવ્યું હતું કે પ્લાસ્ટિક નોટો જારી કરવાનો મુખ્ય હેતુ નકલી નોટોનો સામનો કરવાનો નહીં, પરંતુ તેમનું આયુષ્ય વધારવાનો હતો. જોકે, ટેકનિકલ પડકારોને કારણે આ પ્રોજેક્ટ પડતો મૂકવામાં આવ્યો હતો. છેલ્લા દાયકામાં પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ટેકનોલોજી હવે પડકાર નથી રહી, અને એવા ઉકેલો શોધી કાઢવામાં આવ્યા છે જે ઓટોમેટેડ ટેલર મશીનોને આવી નોટો ઓળખવાની મંજૂરી આપે છે. વિશ્વના લગભગ 60 દેશોએ પોલિમર નોટોનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો છે. 1988માં ઓસ્ટ્રેલિયા સૌપ્રથમ પોલિમર નોટો જારી કરનાર દેશ હતો. આ પછી, સિગાપોર, ઇન્ડોનેશિયા, થાઇલેન્ડ અને મલેશિયાએ પણ આવી જ નોટો રજૂ કરી.
