ભારતીય ચલણી નોટો પર મહાત્મા ગાંધીની છબી કેવી રીતે દેખાઈ? શું તેને બદલી શકાય છે? બધું જાણો

જોન બ્રિટાસે જણાવ્યું હતું કે ભારતીય રિઝર્વ બેંકે આવી કોઈ પણ પહેલનો વારંવાર ઇનકાર કર્યો છે, પરંતુ સત્ય અલગ છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સત્તાવાર નિવેદનો છતાં, આ મુદ્દા પર ચર્ચાનો પ્રથમ રાઉન્ડ ઉચ્ચતમ સ્તરે પૂર્ણ થઈ ગયો છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે આ માત્ર અફવા કે અટકળો નથી. તેમના નિવેદનથી રાજકીય વર્તુળોમાં ફરી એકવાર ચર્ચા શરૂ થઈ છે, જેનાથી સરકારના ઇરાદા પર પ્રશ્નો ઉભા થયા છે.

શું નોટમાંથી મહાત્મા ગાંધીનો ફોટો દૂર કરવાની માંગ પહેલા પણ ઉઠી છે?

ચલણી નોટો પર લક્ષ્મી-ગણેશ, ડૉ. આંબેડકર, ડૉ. એપીજે અબ્દુલ કલામ અને સરદાર પટેલની તસવીરો છાપવાની માંગ નવી નથી. પહેલા પણ આવા જ મુદ્દા ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. આપ નેતા અરવિંદ કેજરીવાલે લગભગ ત્રણ વર્ષ પહેલાં સૂચન કર્યું હતું, અને ભાજપના નેતા સુબ્રમણ્યમ સ્વામીએ પાંચ વર્ષ પહેલાં સૂચન કર્યું હતું કે નોટોમાં દેવી લક્ષ્મી અને ભગવાન ગણેશની તસવીરો હોવી જોઈએ. તે સમયે, તેઓએ કહ્યું હતું કે લક્ષ્મી ધનની દેવી છે અને તેમની છબી આર્થિક સમૃદ્ધિના પ્રતીકવાદને મજબૂત બનાવશે. આ સ્પષ્ટ કરે છે કે આવી માંગણીઓ સમયાંતરે વિવિધ રાજકીય પક્ષો તરફથી આવી રહી છે અને તે કોઈ એક નેતા કે પક્ષ સુધી મર્યાદિત નથી.

મહાત્મા ગાંધીના ચિત્ર અંગે વારંવાર પ્રશ્નો કેમ ઉભા થાય છે?

ભારતીય ચલણી નોટો પર મહાત્મા ગાંધીની છબીનો મુદ્દો લાંબા સમયથી ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. કેટલાક માને છે કે ચલણી નોટોમાંથી ગાંધીની છબી દૂર કરવી જોઈએ, જ્યારે કેટલાક દલીલ કરે છે કે ગાંધીજી જ રહેવા જોઈએ, પરંતુ અન્ય મહાપુરુષોની છબીઓ પણ અલગ અલગ નોટો પર શામેલ થવી જોઈએ. અખિલ ભારતીય હિન્દુ મહાસભાએ તાજેતરમાં માંગ કરી હતી કે ગાંધીજીની જગ્યાએ નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોઝની છબી ચલણી નોટો પર છાપવામાં આવે. તેમણે દલીલ કરી હતી કે નેતાજીનું યોગદાન પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ હતું અને તેઓ સમાન સન્માનના હકદાર હતા.

શું ગાંધીજીની જગ્યાએ બીજા કોઈનો ફોટો છાપી શકાય?

આ પ્રશ્નનો જવાબ એક જોરદાર ના છે. વર્તમાન વ્યવસ્થા હેઠળ આ લગભગ અશક્ય છે. સ્વતંત્રતા પછી લાંબા સમય સુધી, ગાંધીજીની છબી નોટો પર પ્રદર્શિત થતી ન હતી. તે સમયે, અશોક સ્તંભ જેવા રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો નોટો પર છાપવામાં આવતા હતા. પાછળથી, જ્યારે નોટોમાં અશોક સ્તંભનો સમાવેશ કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો, ત્યારે ગાંધીજીની છબીને તેમની રાષ્ટ્રવ્યાપી સ્વીકૃતિને કારણે પસંદ કરવામાં આવી. એ માન્યતા પ્રાપ્ત થઈ કે ગાંધીજીની છબીને બીજી મહાન વ્યક્તિ સાથે બદલવાથી વિવાદ થઈ શકે છે. ગાંધીજીને એક એવા નેતા તરીકે જોવામાં આવતા હતા જે ફક્ત કોઈ એક વર્ગ કે વિચારધારાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા નહોતા, પરંતુ સમગ્ર રાષ્ટ્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા.

ગાંધીજીનું ચિત્ર હટાવવાની અફવાઓ પર RBIનો પ્રતિભાવ

થોડા વર્ષો પહેલા, એવા અહેવાલો સામે આવ્યા હતા કે મહાત્મા ગાંધીની છબી બેંકનોટમાંથી દૂર કરવામાં આવી શકે છે. આ અહેવાલોએ લોકોમાં મૂંઝવણ પેદા કરી હતી. ત્યારબાદ, RBI એ એક સત્તાવાર નિવેદન બહાર પાડીને સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તેમની પાસે આવો કોઈ પ્રસ્તાવ નથી અને ગાંધીજીની છબી દૂર કરવાની કોઈ યોજના નથી.

ભારતમાં નોટોનો ઇતિહાસ શું રહ્યો છે?

ભારતને ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ ના રોજ સ્વતંત્રતા મળી, પરંતુ ૨૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૦ ના રોજ તે પ્રજાસત્તાક બન્યું. ત્યાં સુધી, ભારતીય રિઝર્વ બેંક એવી ચલણી નોટો જારી કરતી હતી જે પહેલાથી જ ચલણમાં હતી. રિઝર્વ બેંકની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર, સરકારે સૌપ્રથમ ૧૯૪૯ માં ૧ રૂપિયાની નોટ ડિઝાઇન કરી હતી. તે સમયે, નોટમાં બ્રિટિશ મહારાજાનું ચિત્ર હતું. તે સમયે, નોટ પર મહાત્મા ગાંધીનું ચિત્ર છાપવાનું નક્કી થયું હતું, પરંતુ પાછળથી, નોટો પર અશોક સ્તંભ છાપવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૫૦ માં, ૨, ૫, ૧૦ અને ૧૦૦ રૂપિયાની નોટો સૌપ્રથમ છાપવામાં આવી હતી, જેમાં બધી જ નોટો પર અશોક સ્તંભ હતો. ત્યારબાદ, ૧૯૫૪ માં ૧,૦૦૦, ૨,૦૦૦ અને ૧૦,૦૦૦ રૂપિયાની નોટો રજૂ કરવામાં આવી હતી. જોકે, ૧૯૭૮ માં આ નોટોને સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ, આ નોટોને ચલણમાંથી સંપૂર્ણપણે પાછી ખેંચી લેવામાં આવી હતી.